بلوبری (Blueberry) درختچه ای خزاندار، بومی شمال آمریکا و مناطقی از اروپا میباشد و در این مناطق به طور گسترده ای کشت و کار میشود. این میوه از جدید ترین میوه های ریز میباشد که در قرن 22 اهلی شده است. میوه های آن سته یاحبه آبی رنگ و خوراکی میباشند که ارزش غذایی بالایی دارد. میوه های بلوبری یا مستقیما مصرف میشوند یا اینکه به شکلهای مختلف مثل مربا، ژله، دسرها، نوشیدنیها و ... فراوری میشوند. این میوه ها سرشار از فلاونوئیدها، تانن ها ، اسیدهای فنولیک و آنتوسیانین هستند و با داشتن فیبر فراوان، تانن ها، آنتوسیانین ها، ویتامین ث، اسیدهای چرب امگا-3، کارتنوئیدها، مواد معدنی و ... ارزش غذایی بالایی دارند. شواهدی هم از اثرات ضد سرطانی میوه بلوبری وجود دارد .آمریکا تولیدکننده اصلی این محصول است اما در ایران هنوز این میوه ناشناخته است .به دلیل اقلیم معتدل و شرایط خاکی مناطقی از ایران مانند استانهای گیلان و مازندران، پتانسیل کشت و کار این گیاه در این مناطق وجود دارد.
اخیرا ارقامی از بلوبری وارد کشور شده اند و در استان گیلان سازگاری آنها در حال بررسی میباشد .
بنابراین هدف از این مطالعه، آشنایی با نحوه کشت و پرورش بلوبری در ایران میباشد .
نیازهای اقلیمی بلوبری
بلوبریها در رویشگاه های طبیعی در شرایط کمی سایه یا نیم سایه زندگی می کنند اما برای باردهی اقتصادی به نور فراوان نیاز دارند. این گیاهان نیازمند زمستان خنک و تابستان گرم می باشند. تابستان ابری و خنک باعث شیوع بیماری و کاهش تولید قند می شود. این گیاه مقاومت خوبی به سرمای زمستان دارد و در هنگام خواب 22- تا 25- درجه سانتیگراد را می تواند تحمل کند. البته بسته به نوع گونه و رقم میزان مقاومت متفاوت است. در انواع پررشد و دارای میوه دیررس که دیر خزان میکنند خطر آسیب سرمای زودرس پاییزه وجود دارد. ارقام موجود در گونه چشم خرگوشی به سرما حساس تر میباشند. این گیاه سرمای دیررس بهاره حساس است و دمای c ˚2- به گل هایی که کاملاً باز شده اند آسیب می زند. بلوبری دارای نیاز سرمایی است و لازم است نیاز سرمایی گیاهان با دریافت دمای 5-2 درجه سانتیگراد در زمستان تامین شود. ارقام پابلند نیاز به دریافت سرمایی بیشتری دارند و نیاز سرمایی آنها بسته به رقم حدود 822-422 ساعت می باشد. نیاز سرمایی انواع چشم خرگوشی کم می باشد. دمای بالای 42 درجه سانتیگراد نیز برای این گیاه مناسب نمی باشد .
نیاز خاکی بلوبری
از آنجا که ریشه های این گیاه سطحی است لذا نیاز به خاکی دارد که نگهداری رطوبت آن خوب باشد. اما باید دقت کرد خاک دارای زهکش مناسبی باشد.از آنجا که این گیاه اسید دوست میباشد بنابراین بهترین خاکبرای کشت آن خاک شنی لومی اسیدی با pH 5/4 الی 2/5 میباشد. بنابراین این گیاهان در مناطقی از کشورمثل استان گیلان و مازندران که گیاه کشت می شود و دارای خاک اسیدی هستند امکان پرورش دارند .چندماه قبل از کاشت می توان خاک را با اضافه کردن گوگرد و مواد آلی اسیدی کرد. این گیاه به شوری آب و خاک نیزحساس می باشد.
ویژگی نهال
نهال باید از ارقام مناسب و سازگار با شرایط آب و هوایی منطقه باشد و پتانسیل عملکرد آن بالا باشد.
در هنگام انتخاب رقم باید ویژگیهایی مانند تاریخ رسیدن، نوع مصرف، در دسترس بودن کارگر به منظور برداشت ،بازار مصرف، پتانسیل برداشت مکانیکی، عملکرد و طعم میوه، اندازه و ... را مدنظر قرار داد.
کاشت بلوبری
گیاهان باید از نهالستان مطمئن خریداری شوند و دارای شناسه باشند. رقم آنها مشخص باشد و دارای گواهی سلامت باشند. شیوه عمده تکثیر بلوبری قلمه چوب سخت است که از شاخه یکساله تهیه می شود .می توان از قلمه های ریشه دار شده یا نهال های گلدانی استفاده کرد .قلمه های ریشه دار شده که مستقیما از بستر ازدیاد گرفته میشوند، معمولا دارای ریشه های محدودی هستند. خرید گیاهان گلدانی دو تا سه ساله اگرچه هزینه بیشتری دارد اما اینها سیستم ریشه بیشتر و رشد بهتری دارند .زمان کاشت نهال های ریشه دار اواخر زمستان یا اوایل بهار قبل از بیدارشدن گیاهان می باشد .فواصل کاشت ارقام پابلند 5/1 در 5/2 متر می باشد و معمولا بیش از 2222 بوته در هکتار کشت می شود . گیاهان باید در همان عمقی که در نهالستان بودند در خاک کشت شوند و طوقه در سطح خاک باشد. هرگیاه در چال های به عمق 32 الی 42 سانتیمتر که دارای مخلوط خاک و پیت خزه مرطوب میباشد کشت می-شود. ایجاد برش های سطحی روی ریشه ها قبل از کاشت سبب تحریک ریشه های جانبی میشود .آبیاری باید بلافاصله بعد از کشت گیاهان انجام شود .میتوان از مالچ کاه و کلش یا براده های چوب به ضخامت 5 تا 12 سانتیمتر برای حفظ رطوبت استفاده کرد .در ارتفاعات بالاتر بهتر است جهت ردیفها شمالی جنوبی باشد تا گیاهان نور کافی دریافت کنند. اما در محلهای گرم و آفتابی جهت ردیف ها شرقی غربی باشند تا از گرم شدن زیادی و خشک شدن خاک اجتناب شود .
نیاز آبی بلوبری
همانطور که اشاره شد ریشه این گیاه سطحی است و اغلب ریشه ها تا عمق 35- 42 سانتیمتری نفوذ می-کنند. لذا این گیاه به خشکی و کمبود رطوبت خیلی حساس است و در طی فصل رشد به رطوبت زیادی نیازدارد و در تابستان که دما بالاست باید به طور منظم آبیاری شوند. در اثر کمبود رطوبت و تنش خشکی عملکرد و رشد این گیاه کاهش و ممکن است در حالت شدید گیاه از بین برود. آبیاری منظم از زمان گلدهی تا رشدمیوه ها اهمیت دارد. میتوان از از پیت ماس یا سایر مواد نگهدارنده رطوبت در ترکیب خاک و همچنین ازمالچ خاک اره به منظور حفظ رطوبت خاک و اجتاب از تنش خشکی استفاده کرد. البته باید از آبیاری غرقابی نیز پرهیز شود.
نیازهای گرده افشانی
هر بلوبری گلهای زیادی )حدود 2222 تا 3222 گل( تولید میکند. وجود رقم گرده زا برای انواع پاکوتاه و چشم خرگوشی حتماً ضروری است. چون گل های عقیم دارند.گرده افشانی توسط حشرات صورت میگیرد .لذا تعداد دو کندو در هکتار لازم است .انواع پابلند خودگرده افشان هستند ولی برای تشکیل میوه بهتر و درشت تر و توسعه دامنه برداشت بهتر است دو یا چندرقم با ویژگی همزمانی در گلدهی، در باغ کشت شود.
تربیت و هرس بلوبری
تا قبل از رسیدن به بلوغ تنها حذف شاخه های مرده، شکسته، کوتاه و یا ضعیف متداول است و پس از آن در بوته های بالغ، هرس سالانه در اواخر زمستان که گیاهان در حال رکود هستند برای تقویت بوته، تحریک تولید میوه سالانه و جلوگیری از پیر شدن بوته ها انجام میشود. از سال چهارم به بعد تعدادی از شاخه های مسن تر حذف می شوند تا شاخه های جوانتر تحریک به رشد شوند. سایر شاخه های بلند باقیمانده نیز سربرداری میشوند. حذف شاخه های متقاطع و رشد یافته به سمت داخل بوته نیز به منظور ایجاد فضای درون تاج و نورگیری بهتر داخل بوته و همچنین شاخه های بیمار، خشک و شاخه هایی که با زمین تماس می یابند لازم است. در سال اول و دوم بعد از کاشت نباید اجازه داد گیاهان میوه دهند، چون انرژی گیاه گرفته میشود. لذا گلهای ظاهر شده حذف میشوند. همچنین در ارقامی که میوه زیادی تولید می کنند تنک گلها در مرحله گلدهی ضروری میباشد. اگر میوه زیادی روی گیاه تشکیل شود انرژی گیاه گرفته میشود و میوه های کوچکتری تولید میشوند.
نیاز غذایی بلوبری
تغذیه صحیح در باروری، کیفیت و سلامت این گیاه تاثیر به سزایی دارد. با توجه به سطحی بودن ریشه این گیاه، تغذیه نامناسب میتواند به این گیاه آسیب وارد سازد .بهتر است مقدار و زمان مصرف کود بر اساس نتایج آزمون خاک و نوع کود مصرفی توام با آنالیز برگ انجام گیرد. بهتر است از کودهای اسیدزا مانند سولفات آمونیوم ، سولفات منیزیم ،گوگرد و سولفات آهن در خاک استفاده کرد. باید دقت شود از مصرف کودهای نیتروژنی به فرم نیترات و یا کودهای پتاسیمی به فرم کلرید پتاسیم خوداری شود. همچنین بلوبری به کلر بسیار حساس است .از آنجا که این گیاه به شوری حساس است میبایست نسبت به مقدار و نحوه کاربرد کود دقت لازم انجام شود. اگرفسفر خاک خیلی باشد و پتاسیم آن نیز درحد کم یا متوسط باشد، کود با فرمول 14-28-14 انتخاب خوبی خواهد بود. اگر فسفر و پتاسیم خاک کم تا متوسط باشد ، کود با فرمول 12-12-12 انتخاب خوبی خواهدبود .اگر خاک غنی از فسفر است و پتاسیم خاک نیز متوسط تا زیاد است از ترکیب کودی 844412 استفاده شود .به این ترتیب که در بهار و پاییز )بعداز برداشت محصول( هر نوبت، 32 گرم به هر بوته داده شود. وقتی ارتفاع بوته به 5/2 متر رسد این مقدار 152 گرم به ازای هربوته میشود .
آفات و بیماریها
مقاومت ارقام بلوبری به آفات و بیماریها متفاوت است. در بعضی مناطق شیوع بیماری هایی مانند کپک خاکستری، آنتراکنوز و بلایت باکتریایی و یا آفت کرم میوه می تواند مشکل ساز باشد اما مشکل اصلی در اکثر مناطق تولید پرندگان هستند. میوه ها و گلهای بلوبری بسیار مورد علاقه پرندگان هستند و پرندگان میتوانند سبب آسیب جدی شوند .گزارش شده که ممکن است پرندگان بیش از 32 درصد محصول بلوبری را از بین ببرند. در زیر به پرندگان مضر برای کشت بلوبری اشاره می شود.
سار معمولی-1
طول این پرنده حدود 22 سانتیمتر بوده و پرهای آن سیاه و براق است که البته در برخی از اوقات خال های سفید در آن دیده می شود. رنگ پاهای پرنده صورتی است و نوک در زمستان سیاه و در تابستان زرد است. این پرنده ها هرچیزی از جمله بی مهرگان، میوه های ریز مانند توت فرنگی، بلوبری ... را می-خورند. در حالت طغیان شدید، این پرنده میتوانند کل محصول بلوبری را از بین ببرد.
2-سیاه مرغ بال سرخ
این پرنده ازمیوه های بلوبری و تمشک تغذیه میکند.
3-فنچ خانگی
این پرنده در درجه اول از دانه ها تغذیه می کند اما به میوه های بلوبری نیز خسارت وارد می کند.
روشهای کنترل پرندگان:
الف: استفاده از محلول قندی:
ثابت شده که استفاده از شربت قند سبب دفع پرندگان از باغ بلوبری میشود .با کاربرد محلول قندی در باغات بلوبری در نیویورک در زمانی که میوه شروع به آبی شدن میکند ،خسارت پرندگان تا 52 درصد کاهش داشته است. علت بازدارندگی به خوبی مشخص نشده است اما گمان میرود که پرندگان قادر به هضم دی ساکارید موجود در محلول نیستند.
ب-استفاده از ابزارهای ترساننده پرندگان
برای مثال از دستگاه توربینهای بادی )ScareWyndmill( که دارای پره هایی است و منعکس کننده نور فرابنفش است برای ترساندن و دور کردن پرندگان استفاده میشود. گزارش شده حرکات این تیغه ها همانند ضربه های شلاق به بال پرندگان می باشد. قطر تیغه ها 36 اینچ است و پرنده ها را دفع می کنند. این وسیله در باغات بلوبری موثر بوده است.
حفاظت در برابر سرمای بهاره
شدت آسیب بستگی به مرحله نموی گلها دارد .دمای c ˚2- به گل هایی که کاملاً باز شده اند آسیب می زند اما جوانه های باز نشده تا 5- را تحمل میکنند. از کاشت این گیاه در جاهای پست و داخل دره ها اجتناب شود. با توجه به اندازه این گیاهان امکان پوشش دادن آنها در زمان یخبندان وجود دارد. احداث بادشکن در اطراف باغ نیز در مناطق بادخیز توصیه میشود.
برداشت میوه
این گیاهان در سن 6 سالگی به باردهی کامل میرسند و میتوانند بیش از 22 سال میوه دهند .عملکرد ارقام متغیر است و هر بوته بین 2 تا 5 کیلوگرم محصول تولید میکند .میوه بلوبری فرازگرا است .وقتی سته ها به رنگ آبی روشن تبدیل شدند باید چند روز دیگر)3-5 روز( صبر کرد تا کاملا آبیرنگ و شیرینتر و بزرگتر شوند. در این زمان قابل برداشت خواهند بود. میوه ها همزمان نمی رسند لذا برداشت تدریجی است و حدود 8-6 هفته به طول میانجامد)یک یا دوبار در هفته(. در این زمان در اثر تماس با دست به راحتی جدا میشوند .با فشار انگشت اشاره و شست میتوان فهمید میوه رسیده است و آن را جدا کرد .میوه های سفت تر در
برداشت بعدی جدا میشوند .زمان برداشت بسته به نوع و رقم بلوبری و شرایط اقلیمی منطقه میتواند از اوایل تیر تا اواخر مهر ادامه داشته باشد. قندهای اصلی میوه گلوکز و فروکتوز می باشد و اسید سیتریک اسید غالب این میوه ها می باشد .دمای مناسب انبار 2-2 درجه سانتیگراد و رطوبت نسبی 85-42 درصد میباشد. در این شرایط می توان میوه ها را حدود 5/1 ماه نگهداری کرد.
منابع
- Aiyer HS, Vadhanam MV, Stoyanova R, Caprio GD, Clapper ML, Gupta RC. 2008. Dietary berries and ellagic acid prevent oxidative DNA damage and modulate expression of DNA repair genes. Int. J Mol Sci, 9:327-41.
- Brugger, K.E., Nol, P., and Philips, C.I. 1993. Sucrose repellency to European starlings: will high-sucrose cultivars deter bird damage to fruit? Ecological Applications 3(2):256261.
- CABI Crop Protection Compendium. 2008. Vaccinium datasheet. Available at: http://www.cabi.org/cpc/datasheet/55994. [Accessed 07 November 14]. Paid subscription required.
- Cathy Heidenreich, 2007. Bye Bye Birdie – Bird Management Strategies for Small Fruit. First published in New York Berry News Vol.6, No. 6, June 22.
- Caruso, F. L. and Ramsdell, D. C. 1995. Compendium of Blueberry and Cranberry Diseases. American Phytopathological Society Press. Available at: http://www.apsnet.org/apsstore/shopap.... Available for purchase from APS Press.
- Connor, A. M., Luby, J. J., Hancock, J. F., Berkheimer, S., and Hanson, E. J. 2002. Changes in fruit antioxidant activity among blueberry during cold-temperature Storage. J. Agric. Food Chem., 50 (4), pp 893–898.
- Fuqua, B., Byers, P. Kaps, M., Kovacs, L., and D. Waldstein. 2000. “Growing lueberries in Missouri.” Bulletin 44. Mountain Grove, MO: State Fruit Inspection Station, Missouri State University.
http://mtngrv.missouristate.edu/assets/publications/B44GrowingBlueberries.pdf.
- Hicklenton, P.R., Reekie, J.Y.C., MacKenzie, K., Ryan, D., Eaton, L.J. and Havard, P. 2002. Freeze damage and frost tolerance thresholds for flowers of the lowbush blueberry (Vaccinium angustifolium Ait.). Acta Hort. 574: 193-201.
- Krewer, G and NeSmith, D.S. Blueberry fertilization in soil. University of Georgia Ext. Fruit Publication 01-1
- Lord, W. (2001). Growing Highbush Blueberries. University of New Hampshire Cooperative Extension. Available at: http://extension.unh.edu/resources/fi.... [Accessed 07 November 14]/ Free to access.
